Rok 2018 i 2019, to żniwa dla wycofywania przez Komisję Europejską kolejnych substancji czynnych, szeroko stosowanych we wszystkich roślinach uprawnych.

Rok temu rynek środków ochrony roślin opuściła grupa neonikotynoidów: imidachlopryd, chlotianidyna, tiametoksam.
Powyższe substancje wycofano ze stosowania już w 2013 roku, ze względu na zbyt duże ryzyko dla pszczół i owadów zapylających. Od tego momentu możliwe było zastosowanie tych substancji tylko w ramach tzw. derogacji, czyli czasowego, 120-dniowego zezwolenia udzielanego przez ministra rolnictwa danego kraju. Niestety od 2018 roku wszedł w życie całkowity zakaz stosowania tych noenikotynoidów. Zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1107/2009 państwa członkowskie w razie potrzeby zmieniają lub cofają obowiązujące zezwolenia na środki ochrony roślin zawierające imidachlopryd, chlotianidynę, tiametoksam jako substancję czynną najpóźniej do dnia 19 września 2018 r. Zużycie zapasów minęło 19 grudnia 2018 r.
I choć w Polsce producenci rolni zostali zmuszeni do stosowania większej ilości środków ochrony roślin, zlikwidowane neonikotynoidy mają się całkiem dobrze w innych krajach, np. w Brazylii czy Chinach.

Dikwat – to już przeszłość Dikwat to nieselektywna substancja wykorzystywana do zwalczania chwastów i desykacji niektórych upraw rolniczych takich jak: len oleisty, koniczyny czerwona i biała, rzepak ozimy i jary (desykacja plantacji nasiennych), ziemniaki (niszczenie naci) oraz w uprawach warzywnych – bób. Obecnie zarejestrowanych jest 17 herbicydów z tą substancją czynną, z czego najbardziej znany to Reglone 200 SL firmy Syngenta. Dikwat łatwo przenika przez liście, łodygi i zdrewniałą korę. Wewnątrz roślin rozprowadzany jest ksylemem, dlatego opady deszczu, występujące wkrótce po oprysku, nie obniżają skuteczności działania środków opartych o tę substancję czynną. Wyższe temperatury i silniejsze nasłonecznienie przyspieszają działanie. Dikwat w zetknięciu z glebą traci swoją aktywność w ciągu 1-3 dni. Najszybciej następuje to na glebie gliniastej.
Dikwat wycofano decyzją KE z dnia 12 października 2018 roku. Państwa członkowskie miały czas na cofnięcie zezwoleń do dnia 4 maja 2019 roku. Czas na zużycie zapasów, będących w posiadaniu właścicieli gospodarstw mija 4 lutego 2020 roku.

Propikonazol – stosowany w ochronie zbóż, warzyw i innych roślin rolniczych przed chorobami. Substancja z grupy chemicznej triazole, działająca układowo. Szybko pobierana jest i rozprowadzana w roślinie. Zwalcza takie choroby, jak: rdza brunatna, mączniak, rdza żółta, septorioza paskowana (jęczmień, pszenica, żyto i inne). Dzięki możliwości szerokiego wykorzystania propikonazolu, stosowany jest zarówno jako jednoskładnikowy fungicyd, jak i w mieszaninie z innymi substancjami z różnych grup chemicznych, np. karboksyamidów (SDHI). Propikonaloz można stosować do 19 marca 2020 r. Tiuram – co w zamian w warzywach? Na wycofanie tiuramu KE ustaliła dwa terminy:

1. Dla środków stosowanych w zabiegach nalistnych okres sprzedaży – do 31 marca 2019 r.; okres stosowania, przechowywania lub unieszkodliwiania – do 30 kwietnia 2019 r.;
2. Dla zapraw nasiennych okres sprzedaży – do 30 lipca 2019 r., okres stosowania, przechowywania lub unieszkodliwiania – do 30 stycznia 2020 r.
   Tiuram pochodzi z grupy chemicznej ditiokarbaminiany. Stosowany był m.in. w formie zaprawy do ograniczania chorób powodowanych przez patogeny, które bytują w glebie, a także przenoszone są z materiałem siewnym. Ma działanie powierzchniowe. Blokuje procesy oddychania i uwalniania energii. Jest najczęściej wykorzystywany do zaprawiania nasion kukurydzy, a także zbóż i bobowatych. Nalistnie stosowany jest w uprawach sadowniczych.

Fenamidon – związek z grupy ditiokarbaminianów, zwalczający m.in. alternariozię i zarazę ziemniaka. W rozporządzeniu KE informuje, że związek ten może być niebezpieczny dla zdrowia (nie można było ustalić potencjału genotoksycznego fenamidonu ani nie było możliwe ustalenie wartości referencyjnych bezpiecznych dla zdrowia); związek stosowany na glebach o pH przynajmniej 7, zanieczyszcza wody gruntowe toksycznym metabolitem (RPA 412708). Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności stwierdził, że nie można sfinalizować oceny ryzyka dla konsumentów w odniesieniu do narażenia na inny metabolit (RPA 412636) zawarty w wodzie gruntowej, który znajduje się również w żywności pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Ponadto nie można było w pełni określić definicji pozostałości do celów oceny ryzyka w przypadku produktów roślinnych i zwierzęcych pod względem włączenia potencjalnie istotnych metabolitów. Wreszcie Urząd stwierdził, że nie można było sfinalizować oceny ryzyka dla dzikich ssaków, a na podstawie dostępnych informacji nie można było wykluczyć wysokiego ryzyka dla organizmów wodnych spowodowanego narażeniem na działanie metabolitu acetofenon. Stąd fenamidon został wycofany, a okres na zużycie zapasów upłynął 14 listopada 2019 r.

W marcu 2020 roku upłynie termin możliwości stosowania i zużycia zapasów chinoksyfenu, środka grzybobójczego, z grupy fenoksychinionów, o działaniu kontaktowym, przeznaczonego do stosowania zapobiegawczego w ochronie jęczmienia ozimego i jarego oraz pszenicy ozimej przed mączniakiem prawdziwym. Chinoksyfen jest substancją czynną znajdującą się w preparacie Atlas 500 SC. Przyczyną wycofania chinoksyfenu jest jego potencjalna zdolność do bioakumulacji i tworzenia właściwości toksycznych (PBT) oraz potencjalne wykazywanie właściwości bardzo trwałych i wykazujących bardzo dużą zdolność do bioakumulacji (vPvB) oraz właściwości chinoksyfenu związanych z trwałym zanieczyszczeniem organicznym (POP).

Pimetrozyna – substancja czynna z grupy pirydyny. Na rynku polskim występuje w jednym środku ochrony roślin – fungicydzie Plenum 500 WG. Pimetrozyna działa kontaktowo i żołądkowo na szkodniki w uprawie rzepaku. Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności, jako powód nieodnowienia zezwolenia, podał: zanieczyszczanie wód gruntowych kilku metabolitów stwarzających zagrożenie dla wody pitnej, wpływ na organy wewnątrzwydzielnicze różnych gatunków w różnym czasie. Na podstawie informacji udostępnionych w dokumentacji Urząd nie był jednak w stanie sfinalizować naukowej oceny dotyczącej możliwych właściwości pimetrozyny powodujących zaburzanie funkcjonowania układu hormonalnego.

Środki zapierające pimetrozynę straciły ważność zezwolenia 30 kwietnia 2019 roku, a zapasy można wykorzystać do 30 stycznia 2020 r.

Chlorotalonil – substancja ta została wprowadzono na rynek w 1997 r. Ma działanie powierzchniowe, a jej mechanizm działania jest wielokierunkowy i polega na zakłóceniu procesów energetycznych grzybów, co prowadzi do blokowania kiełkowania zarodników. Stosowana jest zwłaszcza do ograniczania chorób występujących na liściach. Jest jedyną dostępną w Polsce substancją w grupie chemicznej chloronitryle. Stosowana zapobiegawczo charakteryzuje się wysoką skutecznością w zwalczaniu chorób występujących w zbóżach, ziemniaku, roślinach bobowatych, ozdobnych oraz warzywach. Wśród zwalczanych chorób warto wymienić: septoriozę paskowaną liści pszenicy, rdzę brunatną pszenicy, mączniaka prawdziwego zbóż i traw, zarazę ziemniaka, antraknozy, askochytozy, czekoladową plamistość bobiku, a także grzyby występujące w uprawie warzyw i roślin ozdobnych: alternariozy, antraknozy, askochytozy, mączniaki rzekome i inne.

Rozporządzenie EU 2019/677 nakłada na państwa członkowskie Unii Europejskiej obowiązek cofnięcia zezwoleń na środki ochrony roślin zawierające chlorotalonil jako substancję czynną do 20 listopada 2019 roku, a termin na zużycie zapasów mija 20 maja 2020 roku.

Co dalej? Wycofanie potencjalnie szkodliwych substancji czynnych to jedno, a praktyka rolnicza to drugie. Co przy braku lub ograniczeniu substancji czynnych mają zrobić producenci rolni? Często wycofywane są substancje istotne z punktu widzenia ograniczania ich użycia w zbyt dużej ilości. Do tego doprowadzi, np. wycofanie neonikotynoidów stosowanych do zaprawiania nasion np. kukurydzy. Brak zapraw nie ograniczy stosowania środków ochrony roślin, a wręcz przeciwnie – spowoduje stosowanie nadmiernej ich ilości. Co zatem z integrowaną ochroną, której zadaniem jest ograniczanie stosowania pestycydów?